Archikolegiata w Tumie. XII-wieczna romańska świątynia na Szlaku Romańskim

Kolegiata w Tumie, znana też jako Archikolegiata Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego, powstała w połowie XII wieku. Tym samym jest to jedna z najstarszych zachowanych świątyń w Polsce. Została konsekrowana w latach 1140-1161, choć prawdopodobnie jej budowa nie była jeszcze wtedy zakończona. W tym samym miejscu wcześniej funkcjonowało opactwo benedyktynów, którego początki mogą sięgać nawet 997 roku. Kiedy opactwo zostało przeniesione, zdecydowano o wzniesieniu monumentalnej świątyni.

Początkowo kolegiata pełniła nie tylko funkcję sakralną, ale też była miejscem, gdzie odbywały się synody i zjazdy książęce. Było to wyjątkowo istotne miejsce dla polityki z czasów początków państwa polskiego.

Według legendy diabeł Boruta zakochał się w miejscowej pannie i na jej prośbę zaczął przynosić kamienie pod budowę karczmy. W końcu odkrył, że został oszukany. Panna chciała jedynie wykorzystać jego nadzwyczajną siłę, by przyspieszyć prace nad budową kościoła w Tumie. Boruta, wiedziony gniewem, próbował przewrócić jedną z wież, ale nie dał rady. Do tej pory pozostał kamień z wgłębieniami po jego dłoniach. Warto go poszukać.

Świątynia jest jednym z najcenniejszych przykładów architektury romańskiej w Polsce. To masywna, trójnawowa bazylika zbudowana z granitu i piaskowca. Wyróżniają ją charakterystyczne, masywne wieże, które w przeszłości pełniły funkcje obronne. Romański styl objawia się w surowości bryły, niewielkich oknach oraz monumentalnej formie. Na szczególną uwagę zasługuje portal z XII wieku z tympanonem przedstawiającym Matkę Bożą z Dzieciątkiem. Jest to jeden z najistotniejszych detali rzeźbiarskich tego okresu w Polsce.

Jednym z mniej oczywistych aspektów kolegiaty jest jej funkcja obronna. Świątynie rzadko kojarzą się z twierdzami. Jednak grube mury, wieże oraz strategiczne położenie sprawiły, że budowla mogła stanowić bezpieczne schronienie dla ludności w czasie najazdów. Takie scenariusze rozgrywały się wielokrotnie, szczególnie w XIII i XIV wieku.

Po średniowiecznych najazdach świątynia była odbudowywana, a tym pracom coraz częściej towarzyszyły elementy stylu gotyckiego. Kolejne zmiany były efektem pożarów oraz przebudowy w epoce nowożytnej. Najpoważniej jednak kolegiata ucierpiała po 1939 roku, kiedy zostały po niej niemal same mury. Jej odbudowa rozpoczęła się po 1945 roku. Zadbano jednak, by rekonstrukcja przywróciła oryginalny, romański charakter budowli. Dzięki temu dziś możemy podziwiać kolegiatę w Tumie w formie zbliżonej do jej pierwotnego wyglądu.

W 1992 roku kolegiata w Tumie została podniesiona do rangi archikolegiaty. Jednocześnie jest częścią Szlaku Romańskiego, a także jednym z najważniejszych zabytków tego typu w Europie Środkowej. Ciekawostką jest natomiast, że kolegiata nadal pełni funkcje religijne, co czyni ją jedną z najstarszych czynnych budowli sakralnych w Polsce.

Źródła: hub.pl, pomyslynawyprawy.pl