Spis treści:
- Pisanki - tradycja i symbolika w Polsce
- Techniki zdobienia pisanek. Te wzory miały szczególne znaczenie
Pisanki - tradycja i symbolika w Polsce
Najstarsze pisanki datowane są na X i XIII wiek, kiedy wyrabiano je z gliny, wapienia, piaskowca, a następnie malowano w faliste wzory. Zgodnie z przekazami po zmartwychwstaniu Chrystusa, to właśnie św. Maria Magdalena zobaczyła jajka zabarwione na czerwono, których kolor był symbolem sił życiowych. Jak mówi w rozmowie z Interią Justyna Niepokój-Gil, entografka z Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej:
"Jako stworzona przez przyrodę, niemal idealna forma - jajko uważane było za najstarszy symbol życia. W mitologiach wielu narodów znaleźć można legendy głoszące, że świat powstał z jajka i odniesienia do siły sprawczej (szczególnie dodatkowo pomalowanego) jajka w powstawaniu nowego życia - "ab ovo" to łacińskie określenie znaczące tyle co "od jajka", czyli "od samego początku"… Składano je od wieków w ofierze opiekuńczym bóstwom, a potem i sobie nawzajem np. dziewczyny darowały pisanki kawalerom w Lany Poniedziałek, a matki chrzestne - dzieciom. Jajko łączyło sferę sacrum i profanum, które porządkują rzeczywistość. Według wierzeń - świat miał istnieć, dopóki ludzie malować będą jajka na Wielkanoc!".
Czym wyróżniały się pierwsze pisanki? Najstarszymi motywami na jajkach były znaki solarne - słońce, kropki, kreski, ale też elementy roślinności m.in. gałązki, listki oraz kwiaty, a także zwierzęta: ptaki, zające i baranki. Jednak oprócz funkcji dekoracyjnej, wierzono, że pisanki mają ogromną moc. Po święceniu wieszano je na drzewach, aby odstraszały szkodniki lub dodawano do ziarna po zasiew ich skorupki, oczekując dużych plonów oraz ochrony.
W czasie spożywania święconego należało przestrzegać, aby żadna okruszyna nie spadła na podłogę. Skorupki ze święconych jajek zagrzebywano w kretowisku, żeby kury nie rozwlekały i potem nie gubiły jajek.
Co ciekawe, przygotowywano również kąpiele w wodzie z zanurzoną pisanką, co stanowiło gwarant urody, zdrowia i miłości. Bardzo często malowane jajka kładziono też pod fundamenty domów, jak również służyły do odczyniania uroków, a nawet były symbolem uczuć w relacjach damsko-męskich. Jak tradycja tworzenia pisanek wyglądała w poszczególnych regionach kraju?
Techniki zdobienia pisanek. Te wzory miały szczególne znaczenie
Okazuje się, że wielkanocne jajko jajku nie równe, a różnice pomiędzy technikami oraz motywami są spore. Jakie z nich wykorzystywano do zdobienia pisanek? Najbardziej znaną i najstarszą z nich jest technika batikowa, która w Polsce znana już była w X wieku. Polega ona na rozprowadzeniu precyzyjnym narzędziem na powierzchni jajka gorącego wosku pszczelego, a następnie znużeniu pisanki w barwniku o ton ciemniejszym i starciu wosku. Uzyskany efekt to jasny lub biały wzór na kolorowym tle. W ten sposób ozdabiano pisanki m.in. na Śląsku Opolskim, a głównymi motywami były jabłuszka, serduszka, kurze łapki lub rozety, jodełki, słońca, a dopiero później popularność zyskały kompozycje geometryczne i kwiatowe. Technika batikowa była stosowana także na Kresach Wschodnich, w Małopolsce, na Lubelszczyźnie oraz Podlasiu. Jakie są inne techniki zdobienia pisanek?
W wielu regionach wykonywało się kraszanki, czyli pisanki malowane w jednym kolorze, który uzyskiwano z naturalnych barwników m.in. buraków, łupin cebuli, kwiatów nagietka, jagód i pokrzywy. W efekcie otrzymywano jajka w kolorze brązowym, czerwonym, fioletowym, niebieskim i zielonym. Co ciekawe, metoda aplikacji na jajka barwników różniła się w zależności od regionu. Istniała także technika rytownicza, gdzie pisanki określano drapankami, co odnosiło się do techniki wyskrobywania na zafarbowanym jajku wzorów. Jak wykonywało się pisanki w okolicach Rzeszowa? Tradycyjne techniki tego regionu wyjaśnia w rozmowie z Interią etnografka Justyna Niepokój-Gil z Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej:
"Gdy jajko "kraszanka" zdobione było dodatkowo wzorem - stawało się "pisanką". W obecnym woj. podkarpackim można wyróżnić kilka miejsc, gdzie wykonywaniem pisanek zajmuje się więcej osób, są to np. okolice Błażowej (gdzie znajduje się nawet regionalne Muzeum Pisanki), ale nie tylko! Z tradycyjnych technik wyróżnić można tutaj dwie: batikową i drapaną (zw. rytowniczą). Pierwsza, najstarsza - batikowa, polega na naniesieniu na jasne jajko wzoru woskiem, a następnie gotowaniu go w barwniku. Pod woskiem zachowuje się jeden kolor, a barwić można też wiele razy, uzyskując wielokolorową pisankę. Linie maluje się tu dotąd tylko aż nie zastygnie wosk (linia jest zatem na początku grubsza a dalej cieńsza), więc wzory są raczej proste i powtarzalne. Te pisanki najczęściej ozdobione są motywami: łańcuszków, jodełek, słoneczek". Jednak, jak dodaje etnografka, Justyna Niepokój-Gil w okolicach Rzeszowa:
"Istniała także technika rytownicza, gdzie pisanki określano drapankami, co odnosiło się do techniki wyskrobywania wzorów na zafarbowanym wcześniej jajku. Poza motywami roślinnymi i geometrycznymi ostre narzędzie pozwalało na wykonywanie już bardziej skomplikowanych, realistycznych wzorów o tematyce związanej z wiosną (bociany, gałązki wierzbowe) albo z symboliką chrześcijańską (Zmartwychwstały Chrystus, baranek, napis Alleluja!). Jak pokazują organizowane przez WDK w Rzeszowie oraz GOK w Błażowej od 40 lat konkursy na wykonywanie tradycyjnych pisanek, może zamienia się tylko barwniki na syntetyczne, ale wzory nawet ci najmłodsi uczestnicy starają się odtwarzać tak jak mama albo babcia przekazała".
Na Kurpiach popularne były owijanki, czyli jajka owinięte miękkim rdzeniem sitowia oraz kolorową włóczką. Natomiast w Łowiczu i okolicach pisanki oklejnano trawą, wełną lub naklejankami z kolorowego papieru, a na Kaszubach popularnością cieszyła się nakrapianka, czyli jajko nakrapiane różnobarwnym lakierem. Szczególnie warto zwrócić uwagę na pisanki huculskie, które wyróżniają się wzorami trójkątów, rozet, kwadratów, gwiazd, nieskończenników i wiatraczków. Poza tym na jajkach wykonuje się wariacje motywu drzewka życia, kłosów m.in. jęczmienia i pszenicy, liści, kwiatów, ptaków, jeleni, koni, baranów, kozłów oraz ryb. Zdarza się także, że pisanki huculskie miały scenki rodzajowe i obiekty sakralne, W kolorystyce tych jajek dominują odcienie czerwieni czerni, żółci, brązu, bieli oraz zieleni.
Obecne techniki zdobienia pisanek również odnoszą się do tych tradycyjnych, ale coraz częściej sięga się po technikę ażurową, aplikacyjną, lub korzysta z m.in. farb akrylowych. Najciekawsze z nich, można podziwiać w Muzeum Etnograficznym w Toruniu, gdzie zgromadzono 1300 egzemplarzy jajek z Polski, ale również Węgier, Słowacji, Czech, Niemiec, Albanii, Indii, Japonii i wyspy Bali. W ekspozycji znajdują się pisanki emaliowanie komórkowe, wytrawianie, drutowanie oraz ołowiowanie, jak również jajka drewniane, porcelanowe, szklane i kamienne.
Źródło: hub.pl, muzeumwsiopolskiej.pl, mnwr.pl, etnomuzeum.pl.
