Spis treści:
- Pająk wielkanocny - historia i symbolika misternej ludowej konstrukcji
- Materiały na pająka wielkanocnego - miały ogromne znaczenie
Pająk wielkanocny - historia i symbolika misternej ludowej konstrukcji
Słowo pająk dla wielu osób nie brzmi zbyt zachęcająco, ale w kulturze ludowej wierzono, że "Pająk nie kąsa, ino pod powałą pląsa. Szczęśliwy ten dom, gdzie pająki są", co już może wyjaśniać tradycję tworzenia pająków wielkanocnych. Czym są te znane z muzeów i skansenów przestrzenne oraz barwne konstrukcje, zawieszane najczęściej pod sufitem?
Skąd w wiejskich chatach wzięły się kolorowe pająki? Okazuje się, że ich tradycja odnosi się do żyrandoli dworskich i kościelnych, które chciano odtworzyć w domach, przy użyciu dostępnych materiałów. Z drugiej strony nazwa tych wyjątkowych ozdób miała nawiązywać do sieci pajęczych, które zgodnie z wierzeniami łapały i zatrzymywały złe moce, ale również przynosiły domostwu pomyślność. Gdzie wieszano pająki wielkanocne? Najczęściej ich miejsce było pod sufitem lub nad stołem, a nawet w centralnym miejscu domu, ale również pająk często znajdował się w tzw. świętym kącie. Zdarzało się także, że pająki wielkanocne wisiały w kącie, przed oknem lub przy ścianie, a mniejsze z nich znajdowały swoje miejsce pod tragarzem lub na środku izby.
Wykonywanie pająków wielkanocnych było elementem obowiązkowym w każdym domu, ponieważ miały one zapewnić mieszkańcom i całemu gospodarstwu zdrowie oraz pomyślność na cały rok. Jaka była symbolika pająków? Na to pytanie odpowiada Justyna Niepokój-Gil, etnografka, Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej:
"Przywołując fragment przedwojennej literatury etnograficznej: "Interesującym ze wszechmiar dziełem sztuki ludowej są różnokształtne konstrukcje ze słomy i kolorowych bibułek, zwane u nas ‹‹pająkami›› pisał Tadeusz Seweryn. Już w 1932 r. podkreślał, że "jest to ozdoba wykonywana dziś jedynie w celach dekoracyjnych, ale dawniej służyła do zabezpieczania domowników przed ludźmi urocznymi, których wzrok, padłszy na przyciągający barwą pająk, traci swą zgubną moc". Pająk miał zatem charakter apotropeiczny, chroniący stykających się z nim domowników przed chorobami i urokami. Podobnie jak np. ogień i woda, niektóre słowa życzące, modlitwy, czy szczególne przedmioty tj. piorunowy kamień, niektóre zioła czy czerwona niteczka przewiązywana na nadgarstku".
Co więcej, pająki przygotowywano nie tylko na Wielkanoc, ale również na Boże Narodzenie, wesela oraz pozostałe ważne okazje rodzinne. Z czego tworzono pająki wielkanocne?
Materiały na pająka wielkanocnego - miały ogromne znaczenie
Skoro pająki wielkanocne były gwarantem szczęścia, to, z jakich materiałów je przygotowywano? Podstawowym surowcem do stworzenia pająków była słoma, która symbolizowała dostatek i urodzaj, ale również była najtrwalszym oraz lekkim materiałem do pracy. Poza nią do tworzenia pająków wielkanocnych wykorzystywano papier, bibułę, ale także groch, który nasi przodkowie traktowali jako pokarm zmarłych oraz ptasie pióra np. gęsie. Jednak jak się okazuje każdy region Polski, miał własny wzór pająka ludowego lub wielkanocnego, a poza tym wyróżnia się nawet kilkanaście form tej dekoracji. Do podstawowych form pająków należą: kuliste, krystaliczne, promieniste i żyrandolowe, które można dodatkowo podzielić na koliste, stożkowate, dzwonowate, tarczowate, krzyżakowe i skrzynkowe. Jakie z nich były najczęściej wykonywane na Wielkanoc?
Na Rzeszowszczyźnie prym wiodły pająki kuliste, które wykonywano z żytniej słomy, wbijanej w grudkę gliny. Natomiast końce słomy ozdabiano kolorowym papierem lub bibułą wyciętą w kwiaty albo gęsimi piórami. Jak podaje etnografka, Justyna Niepokój-Gil:
"Mówiąc o pająkach robionych wiosną - podstawowe części konstrukcyjne (słomki, które tworzyły szkielet pająka krystalicznego, groch czy bibuła przewlekana pomiędzy słomki, by postawały łańcuszki) były te same jak w tych robionych w Adwencie. To czym mogły się różnić, to nie ozdabiano ich elementami opłatka, "jeżykami" i "bombkami" (kulami) z bibuły. Raczej do ich wykonania używano nacinanych po bokach (a'la trawa) pasów bibuły, które promieniście rozwieszano pod sufitem (pająki promieniste). Gdy mówimy o pająkach krystalicznych czy żyrandolowych - elementami zdobienia przed Wielkanocą były splatane w postaci wianka - duże kwiaty, albo drobne kwiatuszki. Zdobiono pająki także wydmuszkami albo gęsimi piórami".
Natomiast w pozostałych regionach kraju tworzono pająki krystaliczne z pomponikami z bibuły, łańcuszkami, które wyróżniały się geometryczną konstrukcją lub pająki promieniste, przypominające swoim wyglądem gwiazdę czy słońce. Jednak nie mniej ciekawe były pająki żyrandolowe, które budowano na m.in. pojedynczej obręczy z przetaka, wikliny lub drutu. Natomiast od ich środa do zewnątrz umieszczano wstęgi bibuły, długie łańcuchy ze słomy i bibuły lub nici z nanizanymi na nie grochem albo fasolą. Dzięki temu, przypominały one żyrandole, które ludność wiejska widywała w kościołach.
Jak dzisiaj przygotowuje się pająki wielkanocne? Te magiczne dekoracje ludowe cieszą się ogromnym zainteresowaniem i są nadal tworzone z naturalnych oraz tradycyjnych materiałów, ale wiele osób decyduje się na wykorzystanie nowoczesnych wzorów lub surowców, które wpasowują się w styl obecnie modnych wnętrz domów. Pozostali natomiast, przygotowując pająki wielkanocne, chętnie czerpią inspirację z dostępnych wzorów regionalnych, dbając o zachowanie tradycji i wierzeń przodków.
Można powiedzieć, że obecnie, w XXI w. pająki znów stały się modną ozdobą wnętrz mieszkalnych, wpisując się w nurt nazywany „etnodizajnem”
Źródło: hub.pl, coolturalny-zywiec.pl, muzeumkolbuszowa.pl, muzeum-radom.pl.
