Najdłuższe zaćmienie słońca w historii. Czy zobaczymy je w Polsce?

Zaćmienie całkowite oznacza, że księżyc całkowicie zasłania słońce, a ziemię spowija cień nazywany strefą całkowitości. Długość zaćmienia zależy od kilku czynników, takich jak odległość Ziemi od Księżyca, odległość Ziemi od Słońca, prędkość ruchu obrotowego Ziemi względem cienia Księżyca i lokalizacja obserwatora względem centralnej linii zaćmienia.

W teorii najdłuższe możliwe zaćmienie może trwać 7 minut i 32 sekundy, choć taki wynik nigdy jeszcze nie padł. Do tej pory najdłuższe zaćmienie miało miejsce w 363 roku - trwało 7 minut i 24 sekundy. Ten rekord zostanie pobity dopiero w lipcu 2186 roku, kiedy tarcza księżyca zasłoni słońce na 7 minut i 29 sekund.

Ostatnie częściowe zaćmienie słońca widoczne w Polsce było niedawno, bo 29 marca 2025 roku. Kto je przegapił albo nie może doczekać się kolejnego spektaklu, ma szczęście, bo następne częściowe zaćmienie będzie można obserwować na terenie naszego kraju już 2 sierpnia 2027 roku. W tym celu trzeba będzie jednak udać się na południe Polski.

Znacznie mniejsze, ale równie ciekawe zaćmienie częściowe w Polsce będzie przez chwilę widoczne 12 sierpnia 2026 roku. Zachodzące słońce będzie miało wtedy "ubytek". W tym czasie całkowite zaćmienie wystąpi na zachodniej Islandii oraz w północnej części Hiszpanii i Portugalii.

Natomiast rzadko występujące zaćmienie obrączkowe pojawi się 13 lipca 2075 roku. W tym przypadku tarcza księżyca niemal całkowicie przesłoni słońce, pozostawiając jedynie świetlistą otoczkę. Niestety gorzej wygląda sytuacja z całkowitym zaćmieniem słońca w Polsce, które nastąpi dopiero 7 października 2135 roku. Strefa całkowitości obejmie Dolny Śląsk i Małopolskę.

Osoby, którym nie wystarczy częściowe zaćmienie, mogą polecieć do Egiptu w sierpniu 2027 roku. W tym czasie nad Nilem będzie można obserwować całkowite zaćmienie słońca i to najdłuższe w XXI wieku. Potrwa aż 6 minut i 23 sekundy.

Decydując się na podróż w wąską strefę całkowitości, gdzie ciemność będzie panowała najdłużej, trzeba liczyć się ze sporą liczbą turystów. Wiele osób już teraz planuje wyprawę, by doświadczyć całkowitego zaćmienia słońca. To zjawisko za każdym razem przyciąga ludzi z różnych zakątków Ziemi.

Przede wszystkim należy pamiętać, by nie patrzeć bezpośrednio na słońce, ponieważ grozi to chwilowym lub trwałym uszkodzeniem wzroku. Nieskuteczne są też okulary przeciwsłoneczne i domowe rozwiązania, takie jak zdjęcia rentgenowskie czy okopcone szybki.

Do obserwacji zaćmienia słońca należy wykorzystać przeznaczone do tego instrumenty optyczne. Są to np. specjalne okulary lub filtry słoneczne dla instrumentów optycznych. Na aparaty, teleskopy czy lornetki powinniśmy założyć filtr ND5. Opcjonalnie można patrzeć przez szkło spawalnicze o przyciemnieniu 14 lub więcej.

Ostatnie pełne zaćmienie słońca widoczne na terenie Polski miało miejsce 30 czerwca 1954 roku. Faza całkowita była wtedy obserwowana przede wszystkim w północnej części kraju, m.in. na Pomorzu i Mazurach. Dla wielu mieszkańców było to jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk astronomicznych XX wieku. Relacje świadków wspominają nagłe ochłodzenie powietrza, nietypowe zachowanie zwierząt i pojawienie się gwiazd na dziennym niebie.

Choć od tamtego wydarzenia minęło już wiele dekad, wciąż jest ono ważnym punktem odniesienia dla polskich miłośników astronomii. Właśnie dlatego każde następne zaćmienie słońca budzi ogromne zainteresowanie. Warto pamiętać, że pełne zaćmienie widoczne jest zawsze tylko w wąskim pasie strefy całkowitości. Nawet niewielka zmiana lokalizacji może sprawić, że zamiast całkowitego zjawiska zobaczymy jedynie częściowe zaćmienie słońca.

Największe emocje podczas zjawiska budzi faza całkowita, czyli moment, w którym tarcza Księżyca całkowicie zasłania Słońce. To właśnie wtedy można dostrzec koronę słoneczną, czyli rozległą, gorącą atmosferę naszej gwiazdy, która na co dzień pozostaje niewidoczna z powodu intensywnego blasku. Obserwacja całkowitego zaćmienia pozwala również zauważyć zjawiska takie jak protuberancje czy charakterystyczny efekt "diamentowego pierścienia".

Czas trwania zaćmienia w fazie całkowitej jest jednak bardzo krótki i zależy od miejsca obserwacji. W większości przypadków pełne zaćmienie trwa od kilkudziesięciu sekund do kilku minut. Najdłuższe całkowite zaćmienie XXI wieku w Egipcie będzie pod tym względem wyjątkowe, ponieważ faza całkowita potrwa ponad sześć minut. Dla astronomów i pasjonatów nieba to prawdziwa gratka. Dlatego wiele osób planuje podróże tysiące kilometrów od domu, by obserwować zaćmienie całkowite w najlepszych możliwych warunkach.

Choć Księżyc obiega Ziemię regularnie, pełne zaćmienie nie pojawia się podczas każdego nowiu. Wynika to z faktu, że orbita Księżyca jest nachylona względem orbity Ziemi wokół Słońca o około 5 stopni. W większości przypadków cień naszego naturalnego satelity mija więc Ziemię lub przechodzi nad jej biegunami.

Do zaćmienia dochodzi tylko wtedy, gdy Słońce, Księżyc i Ziemia ustawią się niemal idealnie w jednej linii. Nawet wtedy pełne zaćmienie widoczne jest jedynie w wąskim pasie na powierzchni planety. W innych regionach można zobaczyć jedynie częściowe zaćmienie słońca albo zjawisko nie będzie widoczne wcale. Z tego powodu każde całkowite zaćmienie budzi ogromne emocje. Dla wielu osób może to być jedyna okazja w życiu, by zobaczyć ciemność pojawiającą się nagle w środku dnia.

Źródła: national-geographic.pl, msn.com, science.nasa.gov, timeanddate.com, eclipsewise.com